Әзербайжан тәуелсіздік жолында көп адамынан айырылды. Ходжалы қырғынынан бері 34 жыл өтсе де, оның қасіреті бүгін де әзербайжан түріктерінің жүрегінде өзектілігін сақтап тұр.
Армяндар 1991 жылы жерге таласып шабуылға көшті
Кеңес Одағы ыдыраған соң Әзербайжанға қарсы жер талап ете бастаған, әрі шабуылға көшкен армяндар 1991 жылдың соңғы күндерінде аймақтың жалғыз әуежайы орналасқан, стратегиялық маңызы жоғары Ходжалыны қоршауға алып, басып алу үшін әрекетке кірісті. Ходжалыда 2 605 үйде 11 365 адам тұратын. Алайда қақтығыстар салдарынан халық саны 3 мыңға дейін азайған еді. Аймақтағы жалғыз әуежайдың осында орналасуы стратегиялық тұрғыдан маңызды еді.
Армян күштері 1991 жылдың соңғы күндерінде әрекетке көшті. Ходжалыға баратын жолдар мен маңайдағы ауылдарды басып алды. Тіпті қалаға азық-түлікті тікұшақпен әуеден тастау арқылы жеткізілетін жағдайға жетті. Айлар бойы жалғасқан шабуылдарын 1992 жылы 25 ақпанда күшейткен армяндар түнде сол кезде Ханкендиде орналасқан Кеңес Одағы армиясының 366-мотоатқыштар полкының көмегімен үш бағыттан шабуыл жасады.
Жүздеген әзербайжан азаматы қаза тапты
Басып алумен ғана шектелмеген армяндар бейбіт тұрғындарды жаппай қырып, тұтқындарға аяусыз азап көрсетіп, 20 ғасырдағы ең қанды қырғындардың бірін жасады. Ходжалыда қорғансыз күйдегі 106 әйел, 70 қарт, 63 бала - барлығы 613 әзербайжан түрігі қаза тапты. Қырғыннан 487 адам ауыр жарақатпен аман қалды, армян күштері 1 275 адамды тұтқынға алды, олардың 150-сінен әлі күнге дейін хабар жоқ. Қырғында 8 отбасы толықтай жойылды, 25 бала ата-анасының екеуінен де, 130 бала ата-анасының бірінен айырылды. Қаза тапқандарға жүргізілген сот-медициналық сараптамалар мен куәгерлердің айғақтары Ходжалы тұрғындарының бас терісін сыпыру, құлақ, мұрын, жыныс мүшелерін кесу, көзін ойып алу сияқты әйел, қарт, бала деп айырмай ақылға сыймайтын азаптауларға ұшырағанын айқын дәлелдейді. Құрбандар арасында мойнынан атып, өртеп өлтірілгендермен қатар іші шаншылған жүкті әйелдер де болды. Сол кезеңде түсірілген бейнежазбалар мен фотосуреттер қырғынның ауқымын ашып көрсетеді.
Геноцид ретінде танылды
Әзербайжанның пікірінше, Ходжалыда болған оқиғалар 1949 жылғы Женева конвенцияларының, БҰҰ-ның Геноцид қылмысының алдын алу және оны жазалау туралы конвенциясының, Азаматтық және саяси құқықтар туралы конвенцияның, Азаптауға және өзге де қатыгез, адамгершілікке жат немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас конвенцияның, Бала құқықтары туралы конвенцияның және басқа да көптеген халықаралық келісімнің өрескел бұзылуын білдіреді. Әзербайжан Парламенті Ходжалыдағы оқиғаларды «геноцид» деп жариялады.
Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот 2010 жылдың 22 сәуіріндегі шешімінде Ходжалыдағы оқиғаларды соғыс қылмыстарына немесе адамзатқа қарсы қылмыстарға тең деп санады. Бүгінге дейін 18 елдің парламенті мен АҚШ-тың 24 штатының заң шығарушы органдары Ходжалыдағы оқиғаларды айыптап, оларды геноцид деп тану туралы қарарлар қабылдады. Ходжалыдағы оқиғаларды әлем назарына жеткізуді жалғастырып келе жатқан Әзербайжан халықаралық қауымдастықтан кінәлілерді жазалауды талап етеді.
«Қарабақ - Әзербайжан»
1988 жылдан бері жалғасып келе жатқан армяндардың 32 жылдық басқыншылығы Әзербайжан армиясының сәтті операциясымен аяқталды.
Таулы Қарабақ 2020 жылы азат етілді. 32 жылдан кейін де Әзербайжан ешқашан бас тартқан жоқ және өз аумақтарын қайтарып алу арқылы әлемді «Қарабақ - Әзербайжан» деген идеалды қабылдауға мәжбүр етті.
1992 жылдың алғашқы күндерінен бастап армян күштері Қарабақта ірі шабуылдар бастады. Ақпан айында армян сарбаздары ғасырдың ең үлкен геноцидтерінің бірін Ходжалыда жасады, ал мамыр айында олар Таулы Қарабақтағы стратегиялық қала Шушаны және Армениямен шекаралас Лачын қаласын басып алды. 1993 жылы олар Калбаджарды басып алды. Нәтижесінде Агдам, Физули, Губадлы, Зангилан және Джабраил аудандары басып алынды. Жүз мыңдаған адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды, ал мыңдаған адам өмірін қиды.
